Lyden frå livsformene

        :poesikritikk


DIKT

Morten Langeland

Den egentlige kommunen

Flamme forlag


I

Sollyset har eit opphav, ei byrjing der ute, men ikkje ein førebestemt stad å gjere av seg. Sola strør lyset, likegyldig, tilfeldig og forbigåande. Sjølv om sola ikkje har ein plass å gjere av sollyset, treff litt av sollyset jorda, utan at sollyset kan seiast å ha tilhald her ein bestemt stad. I nokon grad set Morten Langelands diktbok, Den egentlige kommunen, i gong refleksjonar og spørsmål om korleis menneske bur og om menneske kan bli bufaste på staden, jorda:

la meg kort beskrive området
og hvordan man skal leve
og hvordan man skal gjøre
en sånn uanselig løkke
ja visst, alle bydeler
alle småbyer, har en versjon
der tida er minst likegyldig
hvor ideen om orden
litt gress, litt grus, noen bygninger
ligger gjennom årstidene
og mennesket står som objekter
inntil hverandre, tilsynelatende
uten noen grunn i det hele tatt
og i krattet der kråka tråkker ligger
plastposer og ispinner inntil
den flyr bort – hvor – for å dø

(Frå diktet 40.)

Dette diktet presenterer ein biletsekvens der ein ser for seg eit bustadprosjekt, eller bustadprospekt, ein plan eller ein modell av eit utbyggarområde. I dei datagenererte, glansa teikningane ein ofte ser i avisene over planlagde bustadfelt, plasserer arkitektane og designarane ofte menneske, litt tilfeldig, rundt strukturane. Menneska står der utplasserte som «objekter», underordna bygningane, utan feste i omgjevnadane, utan band til kvarandre, som framandelement : Ja, «Uten grunn», som det står i diktet, fordi det menneskelege, kva no det eigentleg kan innebere, ikkje verkar påtenkt i desse designa miljøa. Liksom sollyset er menneska stadville. Det er som om menneske blir fordrivne frå staden av dei bumaskinane og dei ressursøydande teknologiane dei har utvikla. Menneskefigurane er i desse modellane ein garnityr eller dekorasjon. Ein får eit inntrykk av at diktet formulerer ei oppskrift, eit ferdig skjema der ein kan fylle på med «litt gess, litt grus» for å få det fullkome.

I dei siste verslinene kjem krattet (kaos) og kråka, og dermed også naturen, inn. Saman med menneskelagd søppel, plastposar og ispinner, skiplar kråka den disiplinerande bustadordenen. Kråkå og krattet minner om det som er truga og fortrengd. Krattets område representerer ein uorden som blir anlagd utanfor bustadområdet, dit naturen er forvist. Ordet inntil opptrer i line tolv som ein preposisjon, det indikerer ein varig orden eller ein stabil serie, nærmast ein lyfterik lovnad om noko intimt. Inntil i line femten angir derimot tid, ein tidsfrist, inn-til. Det er som om også preposisjonen i tolvte line blir farga, tilbakeverkande, får eit tidsaspekt, at det berre er spørsmål om tid, inn-til forordningane og systema krakelerer. Ordenen bukkar ikkje under fordi kråka dreg bort for å døy, i skogen, slik dyr og indianarar gjer når dei skal dø. Men når diktet spør «hvor», indikerer det at skogen, dødens plassar, har forsvunne. Døden er blitt stadvill.

Sekvensen eg siterte ovanfor er enkel. Rytmen, den abrupte, litt heseblesande oppramsinga der kvart nytt element lanserast fort, abrupt som ei oppramsing. Diktet står i første delen av boka, kalla Morgenrøden. Dei korte diktsekvensane her er nummererte, og ein tenkjer på ei ned- eller oppteljing, eller ei kumulativ auke eller opphoping, eit forløp. Og, likvel, kan det dreie seg om eit reint nummerisk, tilfeldig skifte mellom sekvensane. I røynda grip diktsekvensane motivisk inn i kvarandre, dei utviklar kvarandre gjensidig i løpet av dei 43 relativt korte dikta. Morgenrøden er forresten ikkje anna enn «morgenrøde plastkjegler på biltakene». Det er morgon i denne diktavdelinga. Morgonen er dagens utkast, skisse,  det står no berre att å fylle den med hendingar og ting. Det er som om morgonen er fylt av moglegheiter. Men det meste som kjem til å hende, er alt føregripe, nett av slike strukturar som desse bustadområda, av kompliserte samfunnskompleks det skjøre livet inngår i. Bruk av ord som «livsløp», «forveien» gjer at lesaren uvegerleg blir kasta framover i tid,  bedøvt av framtid, med minimal beredskap for å sanse eit fyldig her og no: «jeg er dagens tunge / sleiker fukt av bladene / smaker gjenkjennelse». Dei disiplinerande kreftene er òg spreidd som imperativ i dikta. Alle dei små beskjedane ein finn på apparata me omgir oss med, og over dørene me går inn i, som til saman regulerer dagleglivet og får oss til å gjere eller unnlate å gjere ting, ofte varslar desse om moglege farer og ulukker: «Ved brannalarm bruk også nødutgangene», «EI SAA PEITTAA» (finsk for: dekk ikkje til omnen).

II

Orden. Torden. Det er orden det handlar om i dikta. Ein herskande samfunnsorden som må brytast før det heile, naturen og livsgrunnlaget, bryt saman. Orden er òg eit nøkkelord for dikta, for formene og strukturane deira. I dei fire avdelingane, «Morgenrøden», «Svermer», «tsupu» og «Forventning», finn ein fire ulike språklege eller dikteriske ordenar, eller nivå, som stillest ved sida av kvarandre. I kvar avdeling ein ny stil, eit anna oppsett, andre språkbilete.

Dikta i «Morgenrøde» tek lesaren inn i eit forstadsmiljø. I «Svermer», der ein framleis verkar å vere i det same området, er ei noko mystisk avdeling der eg-et påkallar og vender seg til eit du. Kven du-et er, det er ikkje gitt, men sannsynlegvis er du-et eit tre, rett og slett. Og det handlar ikkje om å gi språk til treet, til kråketreet, posisjonen er meir radikal, for her er det tale om at «du og jeg bytter plass i munnen». Slik kjem treet til ordet som seg sjølve, som eit språkvesen. «Svermer» er ein fin diktseksjon, mellom anna bør diktet om råten framhevast, det er tankevekkande, for kva, får diktet oss til å spørje, er eigentleg råte for noko når «Råte er verken død eller liv».

III

«Tsupu» er tittelen på tredjebolken i boka. Her har poeten Langeland bevega seg lenger bort, og er i utkanten av drabantbymiljøet. Her verkar det som om Langeland testar ut indianartilværet. I tekstar som no har fått oppsett som prosalyrikk, blir lesaren dregen med på telttur i skogen. Ein møter ei anna tekstform, ei anna livsform,  likevel verkar desse å utspele seg i skuggane av det tilrettelagde sivilisasjonslivet: naturen som rekreasjon. Ordet tsupu går att i nokre av dikta her. Ved første augekast kan tsupu sjå og høyrast ut som eit tulleord. Men er ikkje tsupu eit ord i quechuaindianaranes språk? Desse quechuaindianarane som lever i Andesfjella og er etterkomarar av inkaene. I boka Sounds like Life: Sound-Symbolic Grammar, Performance, and Cognition in Pastaza Quechua, utlegger Janis B. Nuckolls mellom anna tsupu og ulike språkkombinasjonar tsupu inngår i. Tsupu er eit lydord som skildrar a) at noko har falle i vatnet, samt b) rørsle og bevegelse under vatnet. Nuckolls skriv at quechuaindianarane har ein tanke om at det eksisterer ei heil undervassverd som ikkje er identisk med, men liknar verda over vassflata. Tsupu beteinkar lydhermande noko som har vore i vatnet, som dels er komen over yta, før det fell i vatnet att. Ordlyden tsupu skildrar denne hendingsgangen gjennom lyd- og stavingsstrukturen. P-en midt i ordet representerer ein momentan stopp der luftstraumen igjennom vokaltrakta stoggar. P-stavinga skildrar den vesle augeblinken når objektet møter vassflata. Stavinga p er eit «ikon for den korte kontakten med vassflata», skriv Nuckolls, før ordet går over i den opne u-en, som frigjer lufta i vokaltrakta og skildrar objektets vidare ferd og rørsle under vatnet.

Tsupubolken i boka representerer altså ei neddykking til ei undervassverd, kanskje ikkje til ei sideordna verd, men ei som vertikalt sett ligg under. Teltturen kan representere ei tsupurørsle, ei ferd under vatn. Men tsupu er også illevarslande, for tsupu varslar overgang eller undergang. Det gjeld å kome forbi den momentane stoppen p i tsupu, og under vatnet. Eller, kan hende, er denne samanstøyten den største faren, der alt går under. Er tsupu lyden av undergangen?

IV

I fjerde avdelinga, «Forventning», kjem spørsmålet om det bufaste, eller kan hende stadville mennesket opp att: «Mennesket skal jordes, / jeg vet ikke hvordan.» Ordet jordes gir assosiasjonar til jordfesting, gravferd og død, men også til dei tiltaka ein gjer for å få leie elektrisk straum til bakken og jorda, dersom det oppstår faretrugande feil i elektriske anlegg. Det peikar altså mot ei noko tvitydig rørsle mot jorda, mot dei konkrete levande livsformene og mot døden. Dikta i denne avdelinga inneheld urovekkande bilete. I eit bilete smeltar treet og kråka saman. Eit bilete av den omsnudde kråka, sannsynleg er ho ikkje flygedyktig lenger, syner desperasjonen: «Den svarte trekronen, / den med skjærereirene / griper om himmelen / som skjærefotsilhuett.» I tillegg til naturbileta, hint om eg-ets situasjon, sitjande på lesesalen, blir samtidshendingar veva inn i diktet; IS-terroren, flyktningstraumen. Tsupu, tenkjer eg når eg les desse diktsekvensane, og høyrer lyden av flyktningkroppane som treffer vassflata og forsvinn under. Finnes det ei undervassverd i Middelhavsbassenget som tek imot dei drukna, som gjev dei ein stad å opphalde seg. Finst det eit språk som kan skildre rørslene deira under vatn? Dei tre dikta er gjennomsyra av eit djupt splitta håp, ei splitting dei følgjande linene formulerer: «Alt levende gror, igjen». Vert det levande kvelt i i ei ustoppeleg celledeling som har gått amok, eller kjem vekstane og naturen til å vekse slik dei skal, igjen.

Morten Langeland skriv i Den egentlige kommunen dikt som er biletsterke, gripande og som ekspanderer i tyding og motiv ettersom dei rører seg framover i samlinga. Dikta er fylte av kontrastar og språklege detaljar som både kan forsterke eller undergrave dei. Langeland maktar den vanskelege kunsten å skrive inn, på yttarst varsamt vis, samtida og dei vikte politiske spørsmåla og nøkkelorda i vår tid, den økologiske krisa, våre destruktive bu- og livsformer, utan at det verkar påført og tvungent. Poeten lukkast med å gje desse spørsmåla ei uvanleg poetisk aksentuering, slik at dikta ikkje forfell til agitatoriske og programmatiske utsegner. Den eigentlige kommunen er altså først og fremst dikt. Og dei er først og fremst vakne, sansande dikt. Først og fremst lyttande og søkjande, i språket og i omverda, i naturen, i sivilisasjonen og i menneska. Innslaga av homofone omsettingar, spreidd i små abrupte glimt og rivner i heile diktboka, – leden / gleden, orden / torden, hjerne / gjerne, kan ein gjerne sjå som ei overflatisk språklyttingsleik. Men her slektar dikta heller på tsupulogikken og måten tsupu-ordlyden imiterer og skildrar ei hending i naturen, berre med den forskjell at poeten Morten Langeland gjev att og omsett ei hending – ei lydhending – i språket.

Sindre Ekrheim