Landflyktige dikt

:poesikritikk


DIKT

Anna Kleiva

Drikkeviser frå Paris

Oktober


Når Anna Kleiva er på svir og rangel – på bygdafest – i storbyen Paris i denne diktboka, då turar ho fram med eit viltveksande språk i høgt tempo og med raske skift. Eg-et menger seg med eit burlesk galleri av litterære referansar, franske gloser og soge- og sviredyr av bisart slag: Grisungen, fjøsnissen, brurehesten, Didier og bestemora til Didier og hennar magiske makronar. På boksidene er det mykje vin, elleville kvin og fyllesvin. Gjennom utallege barbesøk, eit utal styrta vin- og brennevinsglas, samt ei glupsk og nærmast utømeleg gje faen-halding, vert verda fordreia og betrakta under rusens svikefulle optikk. Anna Kleiva plasserer seg nokso langt borte frå den elegiske tonen som kjenneteikna den førre diktboka hennar, «Vårar seinare». Det er av det gode når ein forfattar freistar utvikla seg i stil og språk og gjer opprør mot si eiga form. Men kan det vere det har gått for fort i svingane? Svingar, runddansar og forvitnelege kast er det i alle fall mange av i desse dikta.

Poeten trakkar ikkje nett i eit jomfrueleg bed. Det symboltunge Paris, i eit dikt omtala som «ein gammal sviske av ein by», kunstnarmetropolen der folk har levd ut bohemlivets gleder og døyva like mange sorger, einsemder og motgangar i høg absint- og alkoholrus: «alle dei tidligare / fyllesvina der nede har vaska / vegen for meg». Når eg-et kjem til Paris, vert det skildra både som eit inntog, ei hærtaking, eit sjørøvarraid, eit vikingtokt og eit ran: «eg ranar til meg byen / med salamandertunge». Men vitjinga vert også skildra som ei sanering: «det er eg som knuser den stilreine by / med mine fantestykke, perlesmykke / og grisehale». Eller rett og slett som ei overtaking av byen slik det vert attgjeve i diktet «Overtaking»: «eg avdukar byen / riv fasaden av ein bygard, murpuss / og balkongar i bakken, riv heile / bygningen ned / eg lagar eit gap». Hensikta med alt dette rabalderet er å skape ei indre og ytre forvandling slik at byen skal verte eg-et og eg-et byen: «eg skal ta alt / opp i meg, byggje nytt bindevev».

Det handlar ikkje om å finne seg sjølv, men å finne opp seg sjølv, finne nye skrivemåtar og diktformer. Som sagt legg Kleiva seg her på ein heilt annan stiltone enn i førre boka. Når poeten skriv at «eg må slutte / å gi meg til kjenne / med den helsikes fela» og «eg øver meg / på å snakke før eg tenkjer, gripe / før eg ser», er det utsegner som uttrykkjer ønsket om å bryte ut av kjende mønstre og bryte nytt land, kunstnarleg sett. I ein dikttekst får lesaren vite at eg-et ikkje tek nissen (den gamle forma) med seg til Paris, men støyter på fjøsnissen der, og det er Didier, ein annan tilfeldig svirebror, som tek eg-et og fjøsnissen med seg på lasset. Så spørs det då om ein kan lese dette som eit medvit om at det er umogleg med ei totalforvandling, umogleg å flykte, eller om det er slik at språk, uansett form, ber meg seg denne nissen. Eg trur òg ein kan lese alle ymta om «landflyktighet», dette at eg-et vil legge bak seg livet og moderlandet, som uttrykk for det same ønsket: Forfattaren søkjer poetisk asyl i ei anna form:

aldri har eg spelt så skakt
eg bøyer meg
gjennom meg sjølv
for å leggje dette bak meg
at eg kosta deg så lite

eg kjem att i ny form kvar morgon
eg er ekspatriert, oppløyst og avkjønna
eitt molekyl i kvar hamn

(Utdrag frå diktet Spelemann, Anna Kleiva)

Drikkevisa høyrer til den låge stilen. Norske drikkeviser har me ikkje så mange av, svenskane har vore kyndigare på dette feltet, med Carl Michael Bellmann som meister i faget. Sjølv om emnet for drikkevisa er rusen, alkoholdrikkinga og drikkefellesskapet, var drikkevisene i miljøet rundt dei landflyktige i Det norske Selskab i København prega av den nasjonale lengta. «Norges Skaal» av Johan Nordahl Brun er ein nasjonal kampsong forkledd som drikkevise. Kleiva har òg forlate det gamalkjende moderlandet (som kan vere metafor for språket poeten har flykta frå), for å omskape og fri seg sjølv frå det.

Den landflyktige grekaren Anakreon (ca. 570-495 f.Kr) skreiv edruelege drikkeviser. «Min lyres strenge klinger / om kjærlighet alene», bedyra Anakreon. Men den som ser seg nøydd til å proklamere så utvitydig kva dikta handlar om, skjuler oftast noko. Anakreon fortel ikkje heile sanninga. Anakreon levde i ei tid då Persarriket truga den hellenske horisonten. Sjølv måtte Anakreon flykte, mellom anna til herskaren Polykratos på Samos for ly. Men då Polykratos blei avretta for forræderi av ein statthaldar, måtte han røme Samos. Anakreons drikkeviser er muntre, men ofte formørka av melankoli og desperasjon.

Ta dette sølv, Hefaistos,
og ved din dreiebenk lag mig,
– ei en fullstendig rustning, –
(Hvad skal vel jeg med kampe?),
men hul meg ut et beger,
så dypt som du kan magte.

(Frå diktet Sølvbegeret, Anakreons sange, Arnold Holmboes omsetjing, 1943)

«Arbeidet med oversettelsen har vært mig litt av en spøkefull adspredelse i en alvorlig tid», skriv omsetjaren Arnold Holmboe i føreordet. Arnold Holmboe hadde vore justisminister og finansminister i Noreg på 1920-talet. Anakreon-omsetjinga ble utgjeven i det okkuperte Noreg i 1943.

Det verkar som det finst eit samband mellom landflyktigheta og drikkevisa, frå Anakreon til Anna Kleiva. Med ein gong ein reiser frå landet, byrjar ein å drikke og synge, anten av lengt eller nyvunnen fridom. Anna Kleivas poetiske landflyktighet er av det muntre, ville og laussleppte slaget. Landflyktigheita fører henne òg så dypt som ho «kan magte», mellom anna heilt ned til dei underjordiske i Paris. For Anna Kleiva handlar landflyktigheit om å tre ut av dei vande skrivemønstra, om å setje eit heilt anna språk på spel. Anakreon spelte på lyre. Eg-et hjå Anna Kleiva speler fele.

I eit dikt vert det proklamert: «eg tenkte å bli litt meir galen». Og desse dikta svarer på det, dei rasar verkeleg av garde, frenetisk og sydande som rusen sjølv. Og det finst ein del glimrande dikt og ikkje minst overraskande bilete som set seg på tvers i straumen av liner: «og smilet glir ut / i ein raud boge / eg dreg over strengane». Samstundes er samlinga beherska av ein viss motivisk strengleik og ein vilje til å utvide det poetiske repertoaret. Men, likevel, tenkjer eg, at det er vanskeleg å følgje opp ein proklamasjon om råskap og villskap. Etter ei slik utsegn, vert villskapen nærast umogleg å realisere språkleg. Aldri blir språket vilt nok, villskapen endar i føreseieleg formular, i ein spelt villskap. At dikta rølpar seg til, skeier ut og verkar lause i fisken her og der, må ein kanskje berre finne seg i. Unotar bør ein vel rekne med når nokon har sett seg føre «å lære å spele fele med tærne». Landflyktige dikt er, logisk nok, også litt flyktige dikt.

Sindre Ekrheim